H: شاخص تنوع شانون، ni: سطح زیر کشت گونـه i ام در هـرمنطقه وN : سطح زیر کشت کل گونههای سبزی در هـر منطقـهمیباشد. nNi نشان دهنده نسبت یـا فراوانـی نـسبی یـک گونـهاست. هر چه شاخص تنوع شانون بیشتر باشد، عدم قطعیت نیزبیشتر است؛ به عبارت دیگر هر چه تنـوع گونـه ای بیـشتر باشـدشانس این که بتوان فردی از یک گونه خاص را به طور تـصادفیانتخاب کرد کاهش می یابـد. مقـدار شـاخص تنـوع شـانون دراکوسیستم های طبیعی بین ۰ تا ۵ متغیر است.
شاخص تنوع سیمپسون از طریق معادله ۲ محاسبه می شود (۱۶):
2

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1D 1 is  nNi  [2]
1
هر منطقه،N : سطح ز یر کشت کل گونههای سبز ی در هر منطقهو S: تعـداد گونـه هـا در هـر منطقـه مـی باشـد . شـاخص تنـوعسیمپسون عکس شاخص غالبیت جامعه با همین نام بوده و بـراین اصل استوار است که هر سیستمی که هیچکدام از گونه هـای آن نسبت به سایر گونه ها غالب نباشد، دارای تنوع بیشتری است و مقدار آن بین ۰ تا ۱ متغ یر است . در شاخص تنوع سیمپـسونفرض بر این است کـه کلیـ ه گونـه هـای موجـود در جامعـه درنمونه های جمع آوری شده حـضور دارنـد و نمونـه جمـع آوری شده نماینده خوب ی برای جامعه مورد نظر محسوب می شود.
شاخص د یگری کـه در ارز یـابی تنـوع ز یـستی سـبزیجات کشور مورد استفاده قرار گرفت، شاخص یکنواختی بـود کـه ازطریق معادله ۳ محاسبه شد (۷):
E

lnHS [۳]
H: شاخص تنـوع شـانون وS : تعـداد گونـه هـا در هـر منطقـهمی باشد. شاخص یکنواختی معیاری از شدت یکنـواختی سـطحزیر کشت بین گونه های مختلف بـوده و مقـدار آن مـساوی یـا کوچکتر از ۱ می باشد. ۱=E نشان دهنده یکسان بودن سطح زیرک شت ب ین تم امی گون ه هـای س بزی بـوده و ۱<E بی انگر غیریکنواختی در توزیع گونههاست.
بهمنظور مقایسه تنوع آلفا و بتا در میان گونه های هر استان ونیز بین استانهای کشور ، از برازش تابع توانی بین غنای گونه ای و مساحت منطقه استفاده شد. غنـای گونـهای در هـر منطقـه ازرابطه گونه- مـساحت (Species – area relationship) پیـرویمیکند که به وسیله یک تابع توانی توصیف میشود (۱۵). شکل عمومی این تابع در معادله ۴ ارائه شده است:
S CA . Z [۴]
معادله ۴ را می توان با تبدیل لگاریتمی ب هصورت خطی بیان کرد (معادله ۵):
logS logC Z log A [۵]
که در آن S غنای گونه ای (تعداد گونههای شمارش شده در یک منطقه) وA مساحت منطقه می باشند. C و Z ضرایب ثابت بوده که به ترتیب بیانگر تعداد گونهها یا غنای گونهای در منطقه اولیهو سرعت افزایش غنای گونهای با افزایش مـساحت مـیباشـند .
۴
عرض از مبدأ معادله ۳ (C) توصیفی از تنوع آلفا و شیب معادله (Z) بیان کنند ه تنوع بتا می باشد. لازم بـه ذکـر اسـت کـه غنـایگونه ای و مساحت منطقه در سطح استانها به صـو رت تجمعـیمحاسبه گردید و تعداد گونـه هـای مـشترک و غیـر مـشترک درمحاسبه غنای گونهای منظور شد.

نتایج و بحث
سـطح زیـر کـشت کـل سـبزیجات در ایـران در سـال زراعـی ۱۳۸۸ – ۱۳۸۷، ۴۹۵۴۱۲ هکتار بود؛ این در حالی بود کـه تنهـا
۹۸/۳% از کل سطح زیـر کـشت محـصولات زراعـی کـشور رابه خود اختصاص داد. غنای گونهای کل سبزیجات در ایـران ۳۱ گونه بود که از این بین بعد از گوجه فرنگی، سیب زمینـی و پیـاز(سبزیجات اصلی )، بادمجان، کاهو، بـاقلا و کلـم بـه ترتیـب بـا
۳۰۰۹۲، ۱۲۹۴۷، ۱۲۳۱۶ و ۸۰۲۵ هکتـار بیـشترین سـطح زیـر کشت را در کل سطح کشور دارا بودند (جدول ۱).
در بین استان های ایران، در اسـتان هـای اصـفهان، مازنـدران
(هر دو ۲۹ گونه ) و تهران (۲۸ گونـه) بیـشترین تنـوع گونـه ای دیده شـد. کمتـرین تنـوع گونـه ای در اسـتانهـای چهارمحـالبختیاری (۵ گونه )، کردستان، سـمنان، کهکیلو یـه و بویراحمـد،مرکزی و خراسـان شـمالی (هـر کـدام ۶ گونـه) مـشا هده شـد(جدول ۲). اما از نظر سـطح زیـر کـشت، اسـتانهـای فـارس،هرمزگان، کرمان و همدان بیشترین مقدار سـطح زیـر کـشت رادارا بودند که هر کدام بهترتیب دارای غنای گونـه ای ۲۴، ۹، ۲۶ و ۸ بودند و کمترین سطح زیـر کـشت مربـوط بـه اسـتان هـایکهکیلویه و بویراحمد، خراسان جنوبی و ایـلام بـود کـه غنـایگونه ای آنها نیز بهترتیب ۶، ۱۱ و ۷ به دست آمد (جدول ۲).
جـدول ۳ شـاخص تنـوع شـانون، سیمپـسون و یکنـواختی سبزیجات نسبت بـه کـل گونـه هـای سـبزی و نـسبت بـه کـلگونه های زراعی را نشان می دهد.
شاخص تنوع شـانون سـبزیجات در ایـران نـسبت بـه کـلگونههای سبزی (H)، ۶۲۸/۰ بود؛ این در حالی بـود کـه مقـداراین شاخص در رابطه با سبزیجات غیـر اصـلی نـسبت بـه کـل
جدول ۱. گونه های سبزی، سطح زیر کشت و استانهای عمده تولید کننده این گونهها در ایران
استان های عمده تولید کننده درصد سطح
زیرکشت از کل سطح زیرکشت محصولات
زراعی کشور درصد سطح
زیرکشت از کلسطح زیرکشت سبزیجات غیراصلی کشور درصد سطح
زیرکشت از کل سطح زیرکشت
سبزیجات کشور سطح زیرکشت
(هکتار) نام فارسی نام علمی گونهها
هرمزگان ۰/۳۸۲ – ۹/۵۸ ۴۷۴۵۰ پیاز Allium cepa
لرستان ۰/۰۰۶ ۰/۵۳۳ ۰/۱۴۰ ۶۹۵ پیا زچه Allium cepa
مازندران ۰/۰۱۹ ۱/۸۰ ۰/۴۷۳ ۲۱۷۶ تره Allium porrum
همدان ۰/۰۳۲ ۳/۰۶ ۰/۸۰۵ ۳۹۸۹ سیرخشک Allium sativum
زنجان ۰/۰۲۸ ۲/۶۴ ۰/۶۹۵ ۳۴۴۴ سیرسبز Allium sativum
اصفهان، فارس ۰/۰۱۷ ۱/۶۳ ۰/۴۲۸ ۲۱۲۲ شوید Anethum graveolens
زنجان، اصفهان ۰/۰۰۲ ۰/۱۸۹ ۰/۰۵۰ ۲۴۷ کرفس Apium graveolens
پراکنده ۰/۰۰۰ ۰/۰۳۸ ۰/۰۱۰ ۵۰ ترخون Artemisia dracunculus
اصفهان ۰/۰۰۳ ۰/۲۹۱ ۰/۰۷۷ ۳۸۰ چغندرلبویى Beta vulgaris
تهران ۰/۰۶۵ ۶/۱۵ ۱/۶۲ ۸۰۲۵ کلم Brassica oleraceae
مازندران ۰/۰۲۸ ۲/۶۶ ۰/۷۰۱ ۳۴۷۴ شلغم Brassica rapa
فارس ۰/۰۲۴ ۲/۳۲ ۰/۶۱۲ ۳۰۳۰ فلفل Capsicum annuum
فارس، کرمانشاه، خوزستان ۰/۰۱۶ ۱/۵۷ ۰/۴۱۲ ۲۰۴۲ گشنیز Coriandrum sativum
خوزستان، آذربایجان شرقی ۰/۰۵۶ ۵/۳۱ ۱/۴۰ ۹۱۷ هویج Daucus carota
سیستان و بلوچستان، خوزستان ۰/۰۲۱ ۲/۰۱ ۰/۵۲۹ ۲۶۲۰ با میه Hibiscus esculentus
مازندران ۰/۱۰۴ ۹/۹۳ ۲/۶۱ ۱۲۹۴۷ کا هو Lactuca sativa
مازندران ۰/۰۲۰ ۱/۸۸ ۰/۴۹۶ ۲۴۵۵ شا هى Lepidium sativum
فارس، کرمان ۱/۳۲ – ۳۳/۰ ۱۶۳۵۳۹ گوجه
فرنگی Lycopersicum
esculentum
خوزستان ۰/۰۰۶ ۰/۵۶۷ ۰/۱۴۹ ۷۴۰ نعنا ع Mentha spicata
خوزستان ۰/۰۰۹ ۰/۸۷۳ ۰/۲۳۰ ۱۱۳۹ ریحا ن Ocimum basilicum
مازندران ۰/۰۴۵ ۴/۳۱ ۱/۱۴ ۵۶۲۳ جعفرى Petroselinum crsipum
فارس، مازندران ۰/۰۴۱ ۳/۸۷ ۱/۰۲ ۵۰۴۲ لوبیا سبز Phaseolus vulgaris
گلستان، زنجان، مازندران ۰/۰۳۲ ۳/۰۲ ۰/۷۹۶ ۳۹۴۵ نخودفرنگى Pisum sativum
گیلان ۰/۰۰۸ ۰/۷۸۸ ۰/۲۰۸ ۱۰۲۸ ترب Raphanus sativus
مازندران ۰/۰۱۷ ۱/۶۰ ۰/۴۲۱ ۲۰۸۵ تربچه Raphanus sativus
تهران ۰/۰۰۱ ۰/۰۸۳ ۰/۰۲۲ ۱۰۸ مرزه Satureja hortensis
هرمزگان، تهران ۰/۲۴۲ ۲۳/۱ ۶/۰۷ ۳۰۰۹۲ با دمجا ن Solanum melongena
همدان، اردبیل ۱/۲۴ – ۳۱/۱ ۱۵۳۹۹۵ سیب زمینی Solanum tuberosum
مازندران، گلستان خوزستان، قم ۰/۰۳۱
۰/۰۰۷ ۲/۹۹
۰/۷۱۱ ۰/۷۸۷
۰/۱۸۷ ۳۸۹۸ ۹۲۷ اسفنا ج شنبلیله Spinacia oleraceae
Trigonella foenum graecum
مازندران، گلستان ۰/۰۹۹ ۹/۴۴ ۲/۴۹ ۱۲۳۱۶ با قلا تا زه Vicia faba
۳/۹۸ ۱۰۰ ۱۰۰ ۴۹۵۴۱۲ کل
۵
جدول ۲. سطح زیر کشت و تعداد گونه سبزیجات مورد کشت در استان های مختلف ایران
غنای

گونه ای
(S) درصد سطح زیرکشت
سبزیجات از کل سطح
زیرکشت محصولات زراعی کشور درصد سطح زیرکشتسبزیجات از کل سطح زیرکشت
سبزیجات کشور سطح زیرکشت
سبزیجات غیر اصلی (هکتار) سطح زیرکشتسبزیجات
(هکتار) استان ناحیه
۷ ۰/۱۸۹ ۴/۷۴ ۱۸۵۸ ۲۳۴۵۹ آذربای جان شرقی ۱۹ ۰/۰۸۰ ۲/۰۱ ۱۷۷۴ ۹۹۳۷ آذربای جان غربی ۳ ۰/۱۹۸ ۴/۹۶ ۰ ۲۴۵۷۰ اردبیل ۷
۱۲
۱۵ ۶ ۷
۲۴ ۰/۰۰۷
۰/۱۵۸ ۰/۰۹۶ ۰/۱۱۰ ۰/۰۵۷
۰/۰۵۴ ۰/۱۷۳
۳/۹۸
۲/۴۲
۲/۷۷
۱/۴۴
۱/۳۴ ۴۰۰
۳۷۷۸
۶۶۱ ۸۶
۳۳۶
۳۶۶۶ ۸۵۶
۱۹۷۰۹ ۱۱۹۸۹
۱۳۷۱۲ ۷۱۳۰
۶۶۵۶ ایلام
زنجان قزوین کردستان کرمانشاه لرستان سرد و
کوهستانی غربی
۸ ۰/۲۶۶ ۶/۶۸ ۲۹۳۴ ۳۳۱۱۳ همدان ۲۹ ۰/۲۲۸ ۵/۷۳ ۵۷۲۰ ۲۸۳۷۷ اصفهان ۲۸ ۰/۱۷۴ ۴/۳۶ ۱۵۸۳۵ ۲۱۶۰۲ تهران ۵ ۰/۰۳۴ ۰/۸۴۶ ۴۱ ۴۱۹۳ چهارمحال بختیاری ۶ ۰/۰۶۵ ۱/۶۴ ۲۷۶ ۸۱۳۹ سمنان ۲۴
۲۱
۲۶
۶
۶ ۰/۳۵۲
۰/۰۱۲
۰/۲۷۱
۰/۰۰۶
۰/۰۴۷ ۸/۸۳
۰/۲۹۱ ۶/۸۱
۰/۱۵۲
۱/۱۹ ۹۳۰۰
۱۳۸۲
۳۳۸۲
۸۱
۲۰۵ ۴۳۷۵۸ ۱۴۴۲
۳۳۷۴۶
۷۵۱
۵۸۹۶ فارس قم کرمان کهکیلویه و بویراحمد مرکزی گرم و خشک فلات مرکزی
۲۷ ۰/۰۲۳ ۰/۵۷۰ ۱۹۱۲ ۲۸۲۴ یزد ۱۱ ۰/۰۰۷ ۰/۱۷۰ ۳۷۶ ۸۴۰ خراسان جنوبی ۲۳ ۶
۲۷ ۰/۲۰۴
۰/۰۴۹
۰/۰۹۲ ۵/۱۲
۱/۲۴
۲/۳۲ ۳۴۱۰ ۲۰۲
۴۹۴۳ ۲۵۳۷۳ ۶۱۲۹
۱۱۴۸۰ خراسان رضوی خراسان شمالی سیستان و بلوچستان گرم و خشک شرقی
۲۳
۲۷ ۹ ۰/۱۵۳
۰/۲۵۳
۰/۳۳۵ ۳/۸۵
۶/۳۴
۸/۴۲ ۲۹۱۰
۱۴۷۳۲
۱۴۱۶۴ ۱۹۰۵۷ ۳۱۴۲۳
۴۱۶۹۳ بوشهر
خوزستان هرمزگان گرم و مرطوبجنوبی
۲۰
۱۷
۲۹ ۰/۱۸۵
۰/۰۲۱
۰/۲۵۶ ۴/۶۴
۰/۵۳۹ ۶/۴۴ ۸۸۹۳
۲۰۰۲
۲۵۱۶۹ ۲۳۰۰۵ ۲۶۷۰
۳۱۸۸۳ گلستان گیلان
مازندران معتدل و مرطوب شمالی
۳۱ ۳/۹۸ ۱۰۰ ۱۳۰۴۲۸ ۴۹۵۴۱۲ کل کشور

گونههای سبزی غیر اصلی (H’)، ۸۲/۲ بهدسـت آمـد. شـاخصتنوع سبزیجات در بوم نظام های زراعـی ایـران و بـالا بـودنH’ ، تنوع شانون سبزیجات نسبت به کـل گونـه هـای زراعـی (H”)، نشان دهنده توزیع مناسب سطح زیر کشت بین تمامی گونه هـای۲۱۰/۰ بود (جدول ۳). پایین بودنH” ، نشاندهنـده کـم بـودنسبزی غیر اصـلی اسـت. مقـدارH نـسبت بـهH’ بـسیار کمتـر
۶
جدول ۳. شاخص تنوع شانون، سیمپسون و یکنواختی در استانهای مختلف ایران
شاخص
یکنواختی
(E”) شاخص یکنواختی
(E’) شاخص یکنواختی
(E) شاخص سیمپسون
(1-D”) شاخص سیمپسون
(1-D’) شاخص
سیمپسون
(1-D) شاخص
شانون
(H”) شاخص
شانون (H’) شاخص
شانون (H) استان ناحیه
۰/۰۴۸ ۰/۱۲۲ ۰/۶۶۱ ۱/۰۰ ۰/۰۶۴ ۰/۷۰۱ ۰/۰۹۴ ۰/۱۷۰ ۱/۲۹ آذربایجان
شرقی ۰/۰۲۷ ۰/۷۴۹ ۰/۵۴۵ ۱/۰۰ ۰/۸۰۸ ۰/۶۹۴ ۰/۰۸۰ ۲/۰۸ ۱/۶۱ آذربای جان غربی ۰/۱۴۳ – ۰/۳۹۹ ۰/۹۹۹ – ۰/۲۴۷ ۰/۱۵۷ – ۰/۴۳۹ اردبیل ۰/۰۱۷
۰/۰۶۱ ۰/۰۶۴
۰/۰۴۷
۰/۰۲۴
۰/۰۲۱ ۰/۸۸۵
۰/۴۷۳ ۰/۶۱۴ ۰/۳۳۷
۰/۵۵۰
۰/۶۶۴ ۰/۷۹۰ ۰/۵۱۹ ۰/۲۵۳
۰/۲۸۴
۰/۲۹۳
۰/۶۸۰ ۱/۰۰ ۱/۰۰
۰/۹۹۹
۱/۰۰
۱/۰۰
۱/۰۰ ۰/۶۷۸
۰/۵۶۷ ۰/۶۹۹ ۰/۱۷۳
۰/۴۰۰ ۰/۸۰۷ ۰/۷۳۱
۰/۶۲۷
۰/۳۰۹ ۰/۲۴۴
۰/۲۵۶
۰/۸۴۳ ۰/۰۳۳ ۰/۱۵۲
۰/۱۷۲
۰/۰۸۴
۰/۰۴۷
۰/۰۶۵ ۱/۲۳
۱/۰۴
۱/۵۳ ۰/۳۷۱ ۰/۷۶۲
۲/۰۲ ۱/۵۴ ۱/۲۹
۰/۶۸۶ ۰/۵۰۹ ۰/۵۷۰
۲/۱۶ ایلام
زنجان قزوین کردستان کرمانشاه لرستان سرد و
کوهستانی غربی
۰/۰۸۷ ۰/۴۶۷ ۰/۳۸۰ ۰/۹۹۹ ۰/۴۹۸ ۰/۳۸۱ ۰/۱۸۰ ۰/۷۵۲ ۰/۷۹۰ همدان ۰/۱۲۷ ۰/۸۳۸ ۰/۴۷۳ ۰/۹۹۵ ۰/۹۲۰ ۰/۵۹۵ ۰/۴۲۸ ۲/۷۳ ۱/۵۹ اصفهان ۰/۱۵۶ ۰/۵۸۵ ۰/۶۳۷ ۰/۹۹۷ ۰/۷۵۸ ۰/۸۲۴ ۰/۵۲۱ ۱/۸۸ ۲/۱۲ تهران ۰/۰۷۳ ۰/۱۶۵ ۰/۱۹۲ ۰/۹۹۹ ۰/۰۴۸ ۰/۱۲۸ ۰/۱۱۷ ۰/۱۱۵ ۰/۳۰۹ چهارمحال
بختیاری ۰/۱۶۵ ۰/۳۸۲ ۰/۶۸۱ ۰/۹۹۸ ۰/۲۱۰ ۰/۶۸۵ ۰/۲۹۶ ۰/۴۲۰ ۱/۲۲ سمنان ۰/۰۸۰
۰/۰۴۸
۰/۱۲۱ ۰/۰۱۷
۰/۰۴۳ ۰/۸۲۴
۰/۷۹۹
۰/۷۰۷ ۰/۶۶۳
۰/۶۷۵ ۰/۵۱۹
۰/۷۹۶
۰/۴۱۴
۰/۵۴۸
۰/۵۰۴ ۰/۹۹۹ ۱/۰۰
۰/۹۹۵
۱/۰۰
۱/۰۰ ۰/۸۹۹
۰/۸۶۶
۰/۸۲۸
۰/۵۱۵
۰/۴۶۸ ۰/۶۵۱
۰/۸۷۶
۰/۶۲۸
۰/۵۳۰ ۰/۴۵۹ ۰/۲۵۳
۰/۱۴۶
۰/۳۹۶
۰/۰۳۱
۰/۰۷۸ ۲/۵۱
۲/۳۱
۲/۲۲
۰/۹۱۹
۰/۷۴۲ ۱/۶۵
۲/۴۲ ۱/۳۵
۰/۹۸۳ ۰/۹۰۴ فارس قم
کرمان
کهکیلویه و بویراحمد مرکزی گرم و خشکفلات مرکزی
۰/۰۸۷ ۰/۸۳۶ ۰/۸۲۰ ۱/۰۰ ۰/۹۰۳ ۰/۹۰۸ ۰/۲۸۸ ۲/۶۶ ۲/۷۰ یزد ۰/۰۱۶ ۰/۴۲۹ ۰/۶۸۲ ۱/۰۰ ۰/۴۱۵ ۰/۷۵۹ ۰/۰۳۸ ۰/۸۹۳ ۱/۶۴ خراسان جنوبی ۰/۰۳۶
۰/۰۵۸
۰/۱۰۲ ۰/۷۰۳
۰/۶۷۵
۰/۷۳۵ ۰/۴۴۸
۰/۶۵۷
۰/۶۴۰ ۱/۰۰
۱/۰۰
۰/۹۹۹ ۰/۸۲۶
۰/۵۱۰
۰/۸۵۰ ۰/۶۱۷
۰/۶۵۵
۰/۷۸۹ ۰/۱۱۴
۰/۱۰۴
۰/۳۳۶ ۲/۱۰
۰/۷۴۲
۲/۳۴ ۱/۴۰
۱/۱۸
۲/۱۱ خراسان رضویخراسان شمالیسیستان و
بلوچستان گرم و خشکشرقی
۰/۲۰۴
۰/۰۷۶ ۰/۸۲۳
۰/۸۰۵ ۰/۳۰۵ ۰/۷۴۰ ۰/۹۴۲ ۱/۰۰ ۰/۸۶۳
۰/۸۹۳ ۰/۳۳۲
۰/۸۷۰ ۰/۶۴۱
۰/۲۵۱ ۲/۴۷
۲/۵۶ ۰/۹۵۷ ۲/۴۴ بوشهر
خوزستان گرم و
مرطوب
۰/۴۶۰ ۰/۲۲۲ ۰/۵۸۳ ۰/۹۱۴ ۰/۱۵۷ ۰/۶۹۰ ۱/۰۱ ۰/۳۹۷ ۱/۲۸ هرمزگان جنوبی
۰/۰۵۹
۰/۰۲۹ ۰/۶۶۵
۰/۷۱۴ ۰/۶۳۶
۰/۷۷۸ ۱/۰۰
۱/۰۰ ۰/۷۶۹
۰/۸۰۱ ۰/۷۹۱ ۰/۸۶۱ ۰/۱۷۸
۰/۰۸۳ ۱/۸۸
۱/۸۸ ۱/۹۱
۲/۲۰ گلستان
گیلان معتدل و
مرطوب
۰/۱۰۸ ۰/۷۳۲ ۰/۷۷۱ ۱/۰۰ ۰/۸۶۷ ۰/۸۹۸ ۰/۳۶۴ ۲/۳۸ ۲/۶۰ مازندران شمالی
۰/۰۶۰ ۰/۸۲۰ ۰/۱۷۸ ۱/۰۰ ۰/۹۰۷ ۰/۹۷۸ ۰/۲۱۰ ۲/۸۲ ۰/۶۲۸ کل کشور
E ،1-D ،H: تنوع سبزیجات نسبت به کل گونههای سبزی
E’ ،1-D’ ،H’: تنوع سبزیجات غیراصلی نسبت به کل گونه های سبزی غیراصلی
E” ،1-D” ،H”: تنوع سبزیجات نسبت به کل گونههای زراعی
۷
بود، این مطلب حاکی از آن است که شاخص تنـوع سـبزیجاتبا در نظر گرفتن ۳ گونه اصلی به دلیل غالبیت سطح زیـر کـشتاین ۳ گونه بر سایر سبزیجات، به شدت پایین می آیـد . شـاخصشانون در استان های مختلف از تعداد گونه های مورد کـشت درهر استان پیروی نکـرد ولـی رونـد آن بـا شـاخص سیمپـسونمشابهت داشت، به طوری که در هر استانی کـه شـاخص شـانونبالا بود شاخص سیمپسون نیز بالا به دست آمـد و بـالعکس؛ درهــر دو شــاخص (شــاخص تنــوع شــانون و شــاخص تنــوعسیمپسون) مقدار حداقل تنوع پا یین را نشان داد (جدول ۳). در استان های یزد، مازندران و خوزستان شاخص های تنوع شانون و سیمپسون نسبت به کل گونههـای سـبزی (H و1-D ) بیـشترینمقدار به دست آمد . مقدارH و1-D در استان یزد با سـطح زیـرکشت بسیار کمتر از مازندران و خوزستان، بیشترین مقـدار بـود(جدول ۲ و ۳)؛ دلیل این امر را می توان توزیع یکنواخت سـطحزیر کشت همه گونه های سبزی اعم از گونه هـای اصـلی و غیـراصلی دانست . کمترین مقدار شاخص شانون و سیمپسون نسبتبـه کـل گونـ ههـای سـبزی (H و 1-D) در اسـتان چهارمحـال بختیاری مشاهده شد. در استان هرمزگان شاخص شانون نسبتبه کل گونه های زراعی (H”) بیشترین مقـدار (۰۱/۱) بـه دسـتآمد و کمترین مقدار شاخص شانون نسبت بـه کـل گونـه هـایزراعی (H”) به کهکیلویه و بویراحمد و خراسان جنـوبی تعلـقداشت.
طبق گزارش کوچکی و همکاران (۷)، به علت غالبیت کشت برنج در استان گیلان، در مورد غـلات کمتـرین مقـدار شـاخص تنوع شانون مربوط به استان گیلان می باشد. مطالعه تنوع زیـستیمحصولات سبزی و صیفی ایران نشان داد که استانی نظیر گیلانبا داشتن تعداد گونه کمتر، شاخص تنوع شانون بیشتری نـسبتبه استان هایی مانند مرکزی و اصفهان نشان داد که حداکثر غنای گونه ای را به خود اختصاص داده اند و از نظر سطح زیر کـشتنیز نسبت به استان گیلان برتری قابل تـوجهی نـشان مـی دهنـد(۸). استان گیلان علیرغم نسبت سطح زیر کشت کمتر و تعـداد گونه کمتر، حداقل نسبت سطح زیر کشت محصول غالب به کل ۸
سطح زیر کشت بین گونه ها در استان را نشان می دهد که همـین حالت باعث ایجاد وضعیت ایدهآل تری نسبت به سایر اسـتان هـا شده است و شاخص شانون بیشتری نشان می دهد (۸).
در اکثر استان ها شاخص سیمپسون نسبت به کل گونـه هـایزراعی (1-D”) حدود ۱ بود و نشان دهنده این است که هیچکدام از گونه های سبزی در برابر سطح زیر کشت وسیع سایر گیاهـانزراعی، غالب محسوب نمیشوند. از نظر تئوری حداکثر مقـدار هر یک از این دو شاخص تنها به وسیله تعداد گونه هـا و شـدتیکنواختی توزیع آنها در بومنظام محـدود مـیشـود و شـاخصشانون در بوم نظام های زراعی بهندرت از ۳ تجاوز می کند (۱۴). نتایج این بررسی نشان داد که ایـران بـا شـاخص شـانون (H”)، ۲۱۰/۰ از لحاظ تنوع سبزیجات نسبت به کل گونه های زراعـی،در محدوده مناسبی قرار ندارد. کوچکی (۴) عنوان نمـود تنـوعمکانی واریته های زراعـی بـر مبنـای شـاخص شـانون در کلیـهمحصولات کشور پائین است و حتـی بـرای گنـدم و بـرنج کـهبالاترین غنای واریته ای را دارند از ۵/۱ تا ۷/۱ تجاوز نمـی کنـد .
نصیری محلاتی و همکاران (۱۰) با اسـتفاده از شـاخص شـانونگزارش کردند ک ه حبوبـات و گیاهـان علوفـه ای دارای حـداکثرتنوع گونه ای هستند.
بیشترین مقدار شاخص یکنواختی نسبت به کـل گونـههـایسبزی (E) در استان یزد (۸۲۰/۰) و کمترین مقدار این شاخصدر استان چهارمحال بختیاری (۱۹۲/۰) دیـده شـد (جـدول ۳).
شاخص یکنواختی ۱ بدین معنی است که سطح زیر کشت کـلگونه ها برابر است بنابراین هر چه شاخص یکنواختی نسبت بـهکل گونههای سبزی (E) کمتر از یک باشد بدین معنی است کـهعدم یکنواختی در سطح زیر کشت سـبزیجات در اسـتان مـوردنظر بیشتر است. مقدار شاخص یکنواختی سبزیجات غیر اصـلینسبت به کل گونههای سبزی غیـر اصـلی (E’) در اسـتان ایـلامبیشترین مقدار (۸۸۵/۰) به دست آمد . در اسـتان ایـلام، ۴ گونـهسبزیجات غیر اصلی (بامیـه، بـاقلا تـازه، بادمجـان و جعفـری) به طور یکنواخت تری در اراضـی آن کـشت شـدند. اسـتان هـایاص فهان (۸۳۸/۰) و ی زد (۸۳۶/۰) بی شترین مق دار شاخصیکنواختی سبزیجات غیر اصلی نسبت به کل گونههـای سـبزیغیر اصلی (E’) را بعد از ایلام داشتند (جدول ۳).
در استان های با یکنواختی مـشابه، اسـتانی کـه دارای غنـایگونه ای بیشتری بود، شاخص تنـوع بـالاتری را نـشان داد و دراستان هایی با غنای گونه ای مشابه، استانی کـه دارای یکنـواختیبیشتری بود از تنـوع بیـشتری برخـوردار بـود. بـر ایـن اسـاساستان های اصفهان و مازندران بیشترین غنای گونه ای را داشـتندو استان مازندران به دلیل این که یکنواختی سطح زیر کـشت کـلگونـه هـای سـبزی آن بیـشتر بـود از شـاخص تنـوع شـانون و سیمپسون (H و1-D ) بیشتری برخـوردار بـود (جـدول ۳). در استان اصفهان سیبزمینی با ۱۷۵۸۱ هکتـار، ۶۲% از کـل سـطحزیر کشت سـبزیجات اسـتان را بـه خـود اختـصاص داد (۱) و محصول غالب در بین تمامی گونههـای سـبزی محـسوب شـد.
هم چنـین کمتـرین غنـای گونـه ای در اسـتانهـای چهارمحـالبختیاری (۵ گونه )، کردستان، سـمنان، کهکیلو یـه و بویراحمـد،مرکزی و خراسـان شـمالی (هـر کـدام ۶ گونـه) مـشاهده شـد(جدول ۲) ولـی یکنـواختی متفـاوتی داشـتند بـه طـوری کـه دراستان های چهارمحال بختیاری و کردستان بـه ترتیـب بـا ۱۹% و ۲۸% یکنواختی نسبت به کل گونههای سبزی (E)، کشت غالـبآنها سیب زمینی به ترتیب با ۳۹۱۲ و ۱۱۸۵۰ هکتـار سـطح زیـرکشت بود؛ ولـی اسـتان هـای سـمنان، کهکیلو یـه و بویراحمـد،مرک زی و خراســان ش مالی بــا غن ای گونــه ای پــایین دارای یکنواختی نسبت به کل گونههای سبزی (E) بالاتری نـسبت بـهاستان های فوق بودند (جدول ۳). بنابراین چنانچه هر دو مؤلفـهغنا و یکنواختی در سطح جامعه تغییر کند، به طوری کـه یکـی ازاستان ها غنی تر و استان دیگر یکنواختتر باشد، شناخت اسـتانبا تنوع بیشتر به راحتی میسر نیست. اسـتان هرمزگـان بـالاترینشاخص یکنواختی نسبت به کل گونه های زراعـی (E”)، ۴۶۰/۰ را نشان داد (جدول ۳) که می توان نتیجه گرفت علاوه بر این که در این استان، سطح زیر کشت سبزیجات نسبت به سایر گیاهانزراعی در مقایسه با سایر استان ها بالا بود، یـک یـا چنـد گونـهسبزی از نظر سطح زیر کشت با گیاهان زراعـی اسـتان رقابـتمی کنند. کوچکی و همکاران (۵) گزارش کردنـد کـه بیـشترین تنوع گونه های غلات در استان های فارس، اصـفهان و خراسـان وجود دارد که دلیـل آن را تنـوع اقلیمـی و امکـان کـشت انـواعگونه های خانواده غلات (به استثنای نیشکر) دانستند. اسـتیونسو کارسون (۱۸) در بررسی تنوع در زمینهـای کـشاورزی رهـاشده در شمال غربی پنـسیلوانیا عنـوان نمودنـد کـه بـا افـزایشباروری خاک و فراهمی عناصر غذایی، غنای گونه ای کاهش یافتـهو شرایط محیطی غیر یکنواخـت بـهدلیـل کـاهش رقابـت، سـببافزایش تنوع می شود. کـوچکی و همکـاران (۷) در بررسـی تنـوعواریته های گیاهان زراعی در ایران، پایین بودن شاخص یکنـواختیتوزیع در مورد واریتههای یونجه در کشور را تا حد زیادی بهدلیـلغالبیت واریتههای محلی این محصول دانستند.
تنوع آلفا و بتا در نواحی مختلـف کـشور نـشان داد کـه درنواحی معتدل و مرطوب شمالی و گرم و مرطوب جنوبی کشوربه ترتیب بیشترین (۴۵۹/۰) و کمترین (۰) تنوع آلفا مشاهده شددر حالیکه از لحاظ تنوع بتا شرایط برعکس بود و ناحیه گرم ومرطوب جنـوبی بیـشترین (۴۱/۱) و ناحیـه معتـدل و مرطـوبشمالی (۳۷۵/۰) کمترین تنوع بتا را داشتند (شکل ۱). همان طور که در جدول ۳ مشاهده می شـود در اسـتان هـای واقـع در ایـننواحی تنوع گونه ای به خوبی ایـن موضـوع را تأییـد مـی کننـد .
به طـورکلی در اسـتان هـایی کـه از یکنـواختی اقلیمـی بیـشتریبرخوردار هستند (ناحیه معتدل و مرطوب شمالی) تنوع آلفا زیاد و تنوع بتا اندک است در حالی که با افزایش غیریکنواختی اقلـیماز تنوع آلفا کاسته شده (ناحیه جنـوب کـشور) و بـر تنـوع بتـاافزوده می شود. کاوا و همکاران (۱۳) بیان نمودنـد کـه شـرایطاقلیمی، کیفیت خاک و تاریخچه پوشش گیـاهی منطقـه، غنـایگونه ای را تحت تأثیر قرار میدهد. سایر محققـین (۴، ۵، ۶، ۱۰ و ۱۲) نیز نتیجه گرفتند که تنوع گونه ای ارتباط زیادی با عواملاقلیمی و به خصوص بارندگی دارد. در استان هایی نظیـر گـیلانکه از یکنواختی اقلیمی بالایی برخوردارند، به دلیل امکان کاشتبسیاری از گونه های زراعی، تنوع در کلیه نقاط اسـتان بالاسـت.
ولی در استان هایی مانند خراسان که شرایط اقلیمی متغیری دارد،
۹
غالبیت بین گونه ها بیشتر است ولـی در مجمـوع تعـداد و نـوعگونه ها بالاتر است در حالی کـه در نقـاطی کـه شـرایط اقلیمـیمساعدتر و مشکل حاصل خیزی کمتر است، تعداد گونـه کاشـتهشده بیشتر بوده و سطح زیر کشت نیز توزیع یکنواخـت تـری رانشان می دهد (۴، ۷ و ۱۰). کوچکی و همکـاران (۶) در بررسـیتنوع زیستی گیاهان دارویی و معطـر در بـوم نظـام هـای زراعـیایران، دریافتند که استان خراسان بهدلیل این که تولیدکننده عمـده۲ محصول زعفران و زیره سبز است، در بین استان های کشور ازبیشترین سطح زیر کشت و تنـوع گونـه هـای دارویـی و معطـربرخوردار می باشد.

نتیجه گیری
به طور کلی نتایج این تحقیق نـشان داد کـه سیـستم هـای تولیـد

منابع مورد استفاده

شکل ۱. تنوع آلفا و بتا سبزیجات در نواحی مختلف ایران

سبزیجات در بوم نظام های زراعـی ایـران، تنـوع مناسـبی نـشاننمی دهند به طـوریکـه شـاخص تنـوع شـانون نـسبت بـه کـلگونه های سبزی (H) و کل گونه هـای زراعـی (H”) (بـه ترتیـب۶۲۸/۰ و ۲۱۰/۰) در همه استان ها بسیار پایین بودنـد. شـاخصتنوع شانون نسبت به کل گونههای سـبزی غیـر اصـلی (H’) در ایران نسبتﹰا بالا بود یعنی غیر از سبزیجات اصلی (سـیب زمینـی،پیاز و گوجه فرنگی)، سطح زیر کشت سایر سبزیجات در کشوراز توزی ع مناس بی برخ وردار اس ت . ارزی ابی تن وع گون ه ای سبزیجات در ایران نشان داد که ناحیه معتدل و مرطوب شـمالی بیشترین تنوع آلفـا (۴۵۹/۰) و ناحیـه گـرم و مرطـوب جنـوبی بیشترین تنوع بتا را دارند (۴۱/۱).

۱. آمارنامه کشاورزی. جلد اول، محصولات زراعی، سال زراعی ۸۸ – ۱۳۸۷.
۲. خورسندی، ه. و م. ر. حاج سید هادی. ۱۳۸۰. محصولات زراعی مورد کشت در ایران. وزارت کشاورزی، معاونت زراعت.
۳. خوشخوی، م.، ب. شیبانی، ا. روحانی و ع. ا. تفضلی. ۱۳۷۴. اصول باغبانی. انتشارات مرکز نشر دانشگاه شیراز. ۵۶۶ صفحه.
۴. کوچکی، ع. ۱۳۸۵. تنوع زیستی گیاهان زراعی. نامه فرهنگستان علوم، ۱۳۰-۹۵.
۵. کوچکی، ع .، م. نصیری محلاتی، ا. زارع فیض آبادی و م. جهانبین. ۱۳۸۳. ارزیابی تنوع نظام های زراعی ایران. مجلـهپژوهش وسازندگی ۶۳: ۸۳- ۷۰.
۱۰
۶. کوچکی، ع.، م. نصیری محلاتی و ف. نجفی. ۱۳۸۳. تنوع زیستی گیاهان دارویـی و مع ﹼطـر در بـوم نظـام هـای زراعـی ایـران . مجلـه پژوهشهای زراعی ایران ۲(۲): ۲۱۶-۲۰۸. ۷. کوچکی، ع.، م. نصیری محلاتی، غ. جهان بین و ا. زارع فیض آبادی. ۱۳۸۳. تنوع واریتههای گیاهان زراعـی در ایـران. بیابـان ۹(۱): ۶۷-۴۹. ۸. کوچکی، ع.، م. نصیری محلاتی، م. اصغری پور و ع. خداشناس. ۱۳۸۳. مطالعه تنوع زیستی محصولات باغی، سبزی و صیفی ایران. پژوهش های زراعی ایران ۲(۱): ۸۷-۷۹. ۹. نصیری محلاتی، م.، ع. کوچکی، پ. رضوانی و ع. بهشتی. ۱۳۸۰. اگرواکولوژی. انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، ۴۵۹ صفحه.
۱۰. نصیری محلاتی، م.، ع. کوچکی و د. مظاهری. ۱۳۸۴. تنوع گونههای زراعی در ایران. بیابان ۱۰(۱): ۵۰-۳۳.
.11 Enjalbert, J., J.B. Dawson’s, S. Paillard, B. Rhone, Y. Rousselle, M. Thomas, and I. Goldringer. 2011. Dynamic management of crop diversity: From an experimental approach to on-farm conservation. Comptes Rendus Biologies 334(5): 458–468.
.21 Gliessman, S. 1992. Agroecology in the tropics: achieving a balance between land use and preservation. Environmental Management 16(6): 681– 689.
.31 Kawa, N.C., T. Rodrigues and C.R. Clement. 2011. Useful species richness, proportion of exotic species, and market orientation on Amazonian dark earths and oxisols. Economic Botany 65(2): 169–177.
.41 Long, J., A.E. Cromwell and K. Gold. 2000. On-farm management of crop diversity: an introductory bibliography. London: Overseas Development Institute for ITDG. 42pp.
.51 May, R.M. 1975. Patterns of species abundance and diversity. PP. 81–120. In: Cody, M.L. and J.M. Diamond (Eds). Ecology and Evolution of Communities. The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, UK.
.61 Nagendra, H. 2002. Opposite trends in response for the Shannon and Simpson indices of landscape diversity. Applied Geography 22: 175–186.
.71 Picasso, V.D., E.C. Brummer, M. Liebman, P.M. Dixon and B.J. Wilsey. 2008. Crop species diversity affects productivity and weed suppression in perennial polycultures under two management strategies. Crop Science 48: 331–342.
.81 Stevens, M.H.H. and W.P. Carson. 2002. Resource quantity, not spatial heterogeneity, maintains plant diversity. Ecology Letters 5(3): 420–426.
.91 Vicente, A.R., G.A. Manganaris, G.O. Sozzi and C.H. Crisosto. 2009. Nutritional Quality of Fruits and Vegetables. PP. 57–106. In: Florkowski, W.J., R.L. Shewfelt, B. Brueckner and S.E. Prussia (Eds.) Postharvest Handling: A Systems Approach, 2nd ed., Academic Press, Oxford, Elsevier.


دیدگاهتان را بنویسید